Уметничкиот идентитет е длабоко вкоренет во мене. Мојата работа ја носи тежината на животното искуство – како жена, уметник, набљудувач на општество кое не секогаш ги вреднува токму оние нешта кои му даваат душа, вели уметницата Татјана Манева
Да се живее за уметност е тврдоглаво да се верува во убавина и вистина, дури и кога светот наоколу ги заборава. Поддршката на ликовните уметници во Македонија отсекогаш била сложена. Повеќето од нас, за да обезбедат редовни примања, се принудени да се потпираат на друга работа или интернационална соработка. Сепак, никогаш не сум помислила да се откажам, вели уметницата Татјана Манева. Кога ги гледате нејзините дела гледате еден замрзнат миг, точка во времето која ви отвора многу хоризонти, длабоки, напластени низ кои го гледате животното искуство на една жена-уметник. Во интервјуто за Умно.мк Манева зборува за предизвиците, за инспирацијата, за издржливоста стекната од искуството со трчањето маратони, за борбата да се живее за уметноста.
Татјана Манева
2025 година. Во полната зрелост на Вашата уметничка кариера, со сите околности во Македонија, третманот на визуелните уметности и на уметниците воопшто, какво е чувството да се живее за и од уметноста денес?
– Животот за и од уметност, каде било, не е лесен. Исполнет е со неизвесност, сомнежи, искушенија. Да бидам искрена, да се живее од уметност овде, сè уште е предизвик. Поддршката на ликовните уметници во Македонија отсекогаш била сложена. Институциите немаат доволно средства, можностите се оскудни и има јаз помеѓу културните програми и реалната, жива уметничка пракса. Повеќето од нас, за да обезбедат редовни примања, се принудени да се потпираат на друга работа или интернационална соработка. Сепак, никогаш не сум помислила да се откажам. Уметноста не е нешто што само го правам, преку неа го толкувам светот, пркосам, дишам. Покрај сите предизвици, има една притаена, стамена гордост во знаењето дека изградив живот околу нешто чесно. Силата ја наоѓам во тоа што сум доследна на себе, иако системот понекогаш не ми олеснува.
Се развивав преку внатрешна борба, преку тишина и врева и сега создавам од позиција на јаснотија и решителност. Уметничкиот идентитет е длабоко вкоренет во мене. Мојата работа ја носи тежината на животното искуство – како жена, уметник, набљудувач на општество кое не секогаш ги вреднува токму оние нешта кои му даваат душа. Па, какво е чувството? Измешано … Слатко-горчливо, приземјено, пркосно и на крај – исполнето со љубов. Затоа што да се живее за уметност, е тврдоглаво да се верува во убавина и вистина, дури и кога светот наоколу ги заборава.
Кои се најголемите предизвици со кои се соочувате како независен уметник?
– Најголемите предизвици се поврзани со одржливоста, видливоста и вреднувањето на уметноста во општеството. Финансиската стабилност е секогаш најголем приоритет. Без поддршката од институциите и константно спонзорирање, тешко е да се планираат подолгорочни проекти или макар да се покријат трошоците за материјали и студио. Многу уметници, за да врзат крај со крај, жонглираат со хонорарни ангажмани и аплицираат за грантови, а сето тоа одзема време и енергија.
Друг предизвик е видливоста, односно, делата да бидат видени и ценети. На мала ликовна сцена како македонската, можностите за соработка и изложеност се ограничени. Понекогаш се чувствувам како да работам во вакуум, со малку фидбек и поддршка. Исто така, постои и стратешкиот товар на независноста, а тоа е постојано да се залагаш за себе, да ги организираш своите изложби, да ја промовираш својата работа и да останеш релевантен во свет кој постојано се менува. Сепак останувам посветена. Слободата да создавам под мои услови е нешто за што грчевито се држам. Патот не е лесен, но е чесен и мој.
Вашето творештво е специфично. Имате изградено свој личен печат, без оглед на техниката во која е создадено делото. Низ каков процес поминува уметникот за да го создаде овој печат? Колку е важно за Вас публиката да го препознае делото без да го види потписот од авторот?
– Развивањето на личен печат не се случува преку ноќ. Процесот е долг и интимен, а вклучува постојано експериментирање, интроспекција и над сè – искреност. На почеток повторуваш, истражуваш, позајмуваш техники и визуелен израз од други, но со тек на време, почнуваш да филтрираш, да го отстрануваш слој по слој она што не ти делува автентично, почнуваш да откриваш што навистина говори од тебе. Тука се појавува твојот личен потпис, не само во стил или медиум, туку и во емоционална и концептуална длабочина на делото. За мене, личниот белег не е само визуелна оригиналност туку и енергијата која ја носи една слика. Темите кои ги истражувам, начинот на кој ја раскажувам приказната, ритамот на потезите, симболите на кои постојано се навраќам – сето тоа е дел од мојот глас како уметник. А тој глас станува сè појасен, колку повеќе му верувам.
Што се однесува до препознатливоста – да, важна е, но не од аспект на егото. Ме исполнува кога некој ќе застане пред моја слика и ќе каже: „Ова личи на тебе“. Тоа значи дека нешто суштинско е искомуницирано, дека постои премолчено разбирање помеѓу уметникот и публиката. Таквото препознавање значи дека делото е живо и има своја „вибрација“. А за мене, тоа е една од најголемите награди на создавањето.
Работите различни тематски циклуси. Голем дел се инспирирани од природата. Лично, фасцинантни ми се циклусите со пеперутките, особено со птиците. Кој миг Ви е важен да го „фатите“ и да го вметнете во своето дело?
– Кога работам на слика, особено на тие инспирирани од природата, како циклусите со птици и пеперутки, не сакам да претставам само убавина. Сакам да уловам момент кој изгледа вкочанет во времето. Пауза. Здив. Минливиот момент кога нешто деликатно, речиси невидливо, открива подлабока вистина. Кај пеперутките, обично тоа е тензијата помеѓу кршливоста и трансформацијата. Моментот пред полетување или веднаш после слетување. Кога крилцата се неподвижни.
Кај птиците е меѓупросторот, тишината пред да се вивнат нагоре, смиреноста во погледот. Ме привлекуваат тие моменти, затоа што говорат за метаморфоза, ранливост, за сегашниот миг. За мене, моментот кој сакам да го „фатам“ е помалку акција, а повеќе емоција – суптилна вибрација, трансформација на енергија, нешто што не се изразува со зборови. Ако ми успее да го доловам тоа и да го вметнам во дело, тогаш тоа дело почнува да живее. Секогаш ја барам тенката нишка помеѓу видливото и почувствуваното.
Покрај уметноста и природата, Ваша страст се и маратоните. Како почна оваа приказна?
– Неочекувано. Еден зимски ден, добив потреба да го променам ритамот, физички и ментално. Отсекогаш ги сакав долгите прошетки во природа, чувството на движење во тишина, но никогаш не си замислував дека ќе се заљубам во трчањето, а уште помалку во маратоните. Сè започна спонтано – со кратко трчање на кеј, колку да ми се разбистри умот, после повеќе часови поминати во студио. Но полека, тоа прерасна во нешто поголемо.
Трчањето ми дава чувство на слобода, дисциплина и поврзаност со моето тело, која ја немав претходно. Тоа е како медитација во движење, простор во кој мислите се средуваат, а идеите за мојот креативен свет, органски се оформуваат. Голем пресврт почувствував кога за првпат истрчав маратон. Истата издржливост, фокус и емоција почнав да ги применувам и во сликањето. Сега, трчањето е дел од моето секојдневие. Ме приземјува, ме предизвикува, ме инспирира. Ме научи на трпение, упорност и на убавината на редовноста, како на патеката, така и во животот.
Каде и како ги продавате своите дела? И која публика купува повеќе, домашната или странската?
– Делата ги продавам преку изложби, онлајн-платформи и директни нарачки. Институциите, центрите за култура и локалните галерии се составен дел од процесот, но се обидувам да допрам до пошироката публика преку интернационални изложби и ликовни симпозиуми. Дигиталниот простор го олеснува контактот со колекционерите и љубителите на уметност кои не се во моја близина, а тоа е суштинско во светот на уметноста денес. Што се однесува до прашањето која публика купува повеќе – тука нема правила. Интернационално, повеќе интерес има за делата кои носат универзални пораки и теми, или имаат уникатна културолошка перспектива. Надвор постои поголема отвореност и љубопитност.
Локално, сметам дека постепено почнува да се развива свеста во однос на колекционерството. Сепак, економскиот фактор може да ги ограничи домашните купувачи, и покрај тоа што имам огромна поддршка од мојата заедница. Како и да е, останувам благодарна за можностите кои ми се нудат и тука, и надвор. Тие ја обликуваат траекторијата на моето творештво. Врската со домашната и странската публика ми е особено драга, зашто секогаш отвора нови теми и ми ги проширува видиците на креативноста.
Имате реализирано повеќе самостојни изложби во странство. Што од овие искуства би вметнале во македонскиот институционален систем за да се подобри статусот на уметниците?
– Имајќи ја можноста да изложувам во странство, согледав колку значи поддршката од институциите. Има повеќе елементи од кои, доколку се применат овде, македонската ликовна сцена може да има бенефит. Една од најважните лекции е ставањето акцент на соработката помеѓу уметниците, кураторите и институциите. Интернационално, постои поголема мрежа на поддршка која ја олеснува изложеноста на уметникот, преку партнерство помеѓу галерии, саеми, културни програми за размена. Овие врски, не само што ја зголемуваат видливоста, туку и воспоставуваат и релации кои можат да доведат подолгорочен потенцијал за развој. Верувам дека кај нас постои простор за поструктурирана соработка меѓу уметникот и институциите, создавајќи околина каде тој ќе се чувствува оспособен да ги претстави своите дела пред пошироката публика.
Друг клучен елемент е фокусот на професионалниот развој. Многу институции организираат работилници, менторски програми и можности за уметниците да го рафинираат занаетот, да го прошират знаењето и да развијат попрофесионален пристап кон нивната кариера. Интегрирање на вакви програми во македонската ликовна сфера може да биде исклучително важно за изградбата на портфолио, стекнување практични вештини за навигација во трговијата и поврзување со корисни мрежи. Конечно, интеграцијата на програмите за размена ќе им овозможи на уметниците нови перспективи и шанси да ги претстават своите дела надвор од локален контекст. Ова помага да се подигне реномето на уметникот, како на лично, така и на ниво на заедница. Доколку постојат вакви структури, мислам дека ќе се зајакне целиот уметнички екосистем и ќе им помогне на македонските уметници да добијат поголеми признанија, како на локално, така и на глобално ниво.
Фотографии: Архива на Татјана Манева
