Шекспир не е „класик“ само затоа што е стар, туку затоа што е бескрајно читлив. Современата актуелност на Шекспир не произлегува од површната модернизација, туку од способноста театралната пракса да го прочита како жива материја
Пишува: Звонко Димоски
Современиот театар одамна се соочува со дилемата што да прави со Шекспир: дали да го третира како неприкосновен канон, да го радикализира, да го сведе на концепт или да го политизира? Во време на интензивни технолошки трансформации, брза непромислена уметност, хиперпродукција, нестабилни политички контексти и променливи општествени вредности, прашањето „Како денес да го читаме и играме Шекспир?“, не е само уметничко, туку е филозофски-културолошко, па дури и цивилизациско прашање. На 11. Битола Шекспир фестивал, преку разговорите со режисерите Џон Блондел од САД, Филип Парр од Англија, Дамјан Димоски од Македонија и со костимографот и режисер Благој Мицевски, се обидовме да размислиме што е тоа во Шекспир што нè тера постојано да му се навраќаме, односно да продискутираме како да создадаваме театарски адаптации кои ниту се архаични, ниту се банално „модерни“, туку се искрни, автентични и ангажирани.
После одгледаните фестивалски претстави, заедно со нив сакав да се осврнам на современите режисерски и актерски пристапи кон драмите на Вилијам Шекспир преку четири парадигми: вокална автентичност и поетски интегритет (Блондел), заедничко театрално искуство и сценска демократизација (Парр), локализација на конфликти и социокултурен превод (Димоски), и реафирмација на театарскиот занает и имагинацијата (Мицевски). Дополнително, она што посебно ме интересираше, беше нивното мислење за фолклорната структура во шекспировата драматургија и нејзината релација со македонската битова драма, воден од моето убедување дека тоа што е Шекспир за англосаксонскиот свет, тоа е битовата драма за нашето поднебје.
Во разговорот со Џон Блондел, американски режисер и основач на Театарот „Лит мун“ од Санта Барбара, веднаш се почувствува суштинското уверување дека сцената не треба да го репродуцира Шекспир, туку да го ослободува. За Блондел, театарот започнува од човекот, поточно од неговиот глас, телото и личната биографија, а не, на пример од сценографијата или нагласениот историски (често локален) контекст. Современоста на Шекспир, според него, не се создава преку модернизирање на костимите или додавање мултимедија, туку преку тоа што „секое време го препрочитува текстот со свој звук и сопствена поетичност“. Блондел многукратно нагласува дека не чувствува потреба да го модернизира текстот, туку да го присвои, и дека јазикот е телото на претставата, велејќи дека „ако стихот на Шекспир не помине низ автентичниот глас на актерот, секако дека ќе остане мртов и академски“. Кога зборува за важноста актерите да ги задржат своите јазични идентитети, станува јасно дека неговиот театар е антитеза на класичната хомогеност. Личниот актерски ритам, јазичен отпечаток, емотивен регистар, акцент понекогаш, културната меморија и личната биографија не се пречки, туку алатки при работата со било кој Шекспиров текст. На тој начин се постигнува Лир да не звучи само како англиски крал, туку како „човек чие страдање може да го изговори секој“. Блондел е јасен: верноста кон текстот и поетичноста не значи верност кон историскиот звук, туку кон драматуршката мисла. Ова значи дека осовременувањето не секогаш е нужно, бидејќи современоста веќе е присутна во самата јазична текстура кај Шекспир.
За Филип Парр, британски режисер со долгогодишна пракса во community theatre (театар на заедницата) и улични шекспировски проекти, Шекспир не е музејска реликвија или театарски трофеј, туку простор којшто е жив, незавршен и постојано подготвен да се прошири. Современоста на Шекспир, според Парр, произлегува од „способноста на текстот да се пресоздава секојпат кога ќе се најде во ново време, на ново место, меѓу нови луѓе“. Парр го гледа Шекспир како процес на заедничко разбирање, а не како текст за изведување. Според него, театарот треба да ја врати својата првична функција, односно „да биде општествен чин, а не само репрезентација“. Тој го гледа Шекспир низ призма на заедницата и смета дека публиката и сцената не се одвоени категории, туку делови од ист жив организам. Сака да го демократизира Шекспир, враќајќи го таму каде што првично припаѓал — меѓу луѓето. „Публиката не е таму да гледа што сме подготвиле, туку да стане дел од тоа што се случува,“ вели Парр. Минувачот, вели, „понекогаш може да стане лик, а случајниот поглед нова сцена“ и на тој начин претставата станува општествен процес, а не објект за пасивно гледање. Затоа, многу од неговите проекти функционираат како современ фолклорен обред, или драмски собор во кој текстот се активира преку колективната присутност, општествените и политичките импулси на сегашноста, но, нагласува „политичноста мора да произлегува од текстот, а не од надворешни алузии“.
Разговорот со Дамјан Димоски открива млад режисер чиј пристап кон Шекспир истовремено е интимен и политички, локален и универзален. Тој не го гледа Шекспир како завет на далечна англиска традиција, туку како драматуршка арматура која може да се преработува, редизајнира и вкорени во македонскиот контекст без да ја изгуби суштината. Шекспировите трагедии сака да ги поместува во психолошки, социјални и културни рамки блиски на македонскиот гледач: системска неправда, општествена хиерархија, духовно насилство, распад на довербата и крах на личната етика. Во претставата „Еволуцијата на распадот“ инспирирана од „Отело“, Димоски го користи Шекспир како точка на влез во пошироки теми: механизмите на дискриминација, токсичноста на моќта, распадот на довербата и ерозијата на личниот интегритет. Димоски истакнува дека современоста не мора да се пренатрупува со симболи, туку дека доволно е да се нагласи тензијата меѓу личните и општествените односи. Токму во тој простор — меѓу стихот и телото, меѓу сцената и погледот на публиката — сака да ја создвава неговата режисерска поетика.
Разговорот со Мицевски, исто така воден и од аспект на неговата ангажираност како уметнички раководител на фестивалот, отвори еден клучен аспект, што сѐ поретко се истакнува во современата дискусија – театарот како занает. Таму каде што многумина режисери зборуваат за концепти, Мицевски зборува за ракотворност, за исчезнатите техники и професии што го држат театарот жив. Тој не е наклонет кон претеранато осовременување кое се обидува да ги задоволи визуелните очекувања на публиката, без да ја активира нејзината имагинација. За него, Шекспир е современ не затоа што со него може да се коментира денешната политика, туку затоа што поставува прашања за животот, моралните дилеми и вредностите што нè водат. Актерот, според него, може, и треба да игра сè, бидејќи во уметноста нема „машко“ и „женско“, туку само присуство и вистина. Мицевски укажува на недостатокот од храброст во македонскиот театар да се експериментира со минималистички екипи или радикално редуцирани сценски поставки, нешто што веќе се практикува на европските фестивали. „Актерската имагинација е двигателот на сцената“, вели, издвојувајќи примери на адаптации кога тројца актери го играат целиот „Макбет“, кога јапонска Буто-трупа на сцената се претвора во колективна вештерка, или кога патувачки актер му ја доверува улогата на Лир на набљудувач, нудејќи му слушалка во увото за да му се диктира текстот, сакајќи да опише дека може да се создаде театар што го надминува буквалното.
Тој ја нагласува важноста на традиционалните театарски занаети — шиење костими, изработка на капи, реквизити, сценски структури — кои на актерот му даваат материјален и телесен контекст. Според Мицевски, исчезнувањето на овие занаети е еден од најголемите удари врз квалитетот на современиот театар. „Театарот е имагинација. Ако ја загубиме имагинацијата — го губиме Шекспир,“ вели тој.
Поставувањето на прашањето дали Шекспир може да се смета за „фолклорен“, иако историски не припаѓа на фолклорната традиција, беше една од најинтересните теми за дискусија. Сепак, неговите текстови содржат фолклорни механизми кои ни се познати од нашите битови драми: архетипски ликови, баладична структура, мотиви на судбина, клетва, магија, чест, моќ и обичаен поредок.
Блондел, која е запознат со битовата драма, го смета стихот/текстот за форма на културна звучност, слична на нашите усни традиции, кои се носители на колективната меморија. Токму затоа, според него, поетичноста е мостот меѓу фолклорот и современоста. Парр нагласува дека Шекспир е фолклорен „по начинот на кој живее денес“, бидејќи неговите драми станати се дел од општествено споделуван наратив, односно се прераскажувани, адаптирани и трансформирани во различни култури, слично како народните приказни. Димоски смета дека драматургијата на Шекспир содржи мноштво фолклорни механизми кои овозможуваат локализација и колективна припадност, и дека „шекспировите архетипи и социјални кодови се блиски до македонската традиција“. Мицевски, пак, ја лоцира фолклорноста во материјалноста и изведбената практичност, бидејќи шекспировиот текст е изводлив со минимални, рачно изработени сценски средства, поврзувајќи го со традиционалната занаетска естетика на фолклорниот театар.
Оваа драмска логика ја објаснува органската блискост меѓу шекспировата драматургија и македонската фолклорна и битова култура. Фолклорноста на Шекспир не е историска, туку структурална и перформативна, што овозможува неговата драматургија да функционира интеркултурно и во македонски контекст. Фолклорниот аспект ја објаснува интеркултурната резонанца, односно, логиката на шекспировите драми е блиска до логиката на многу народни драмски традиции, меѓу кои и македонската битова драма. Современите режисерски и актерски пристапи покажуваат дека Шекспир не трае поради канонскиот статус, туку поради способноста неговиот текст да се активира во различни културни кодови. Во таа смисла, неговиот текст може да функционира како класика, и како фолклорен културен ресурс — жив, преработлив и колективно препознатлив.
Спојувачки заклучок од разговорите е дека Шекспир не е „класик“ само затоа што е стар, туку затоа што е бескрајно читлив. Современата актуелност на Шекспир не произлегува од површната модернизација, туку од способноста театралната пракса да го прочита како жива материја. Трагедиите и комедиите не се историски документи, туку драматуршки структури што се активираат преку интерпретацијата. Ова е особено важно во контекстот на сегашниот македонскиот театар, кој често се движи меѓу две крајности: конзервативна илустрација на канонот или агресивна современизација која често ја губи суштината. Патот помеѓу двете, како што покажуваат овие четири пристапа, не само што е можен, туку е и најкреативен, но само тогаш кога Шекспир (и битовата драма) не се игра само како мит, туку како практика. Еден од клучните предизвици во современата шекспирологија е институционалната рамка: дали националните театри треба да го третираат Шекспир (и битовата драма во нашиот случај) како канон што мора да се „одработи“, или како уметнички ресурс за истражување. Македонската сцена, често останува во првиот модел, но искуството на овие четворица театарџии покажува дека можноста за современа, човечка и активна интерпретација е постојано отворена и возможна.
Насловна фотографија: Народен театар Битола
