Ова е парадоксот на современиот дигитален активизам: тој е гласен, но краткотраен; видлив, но површен; масовен, но без органска врска со реалните структури на моќ
Пишува: Андон Дамовски, докторант на Институтот за социологија, Филозофски факултет, УКИМ
Во античките градови-држави, агората била срцето на демократијата: отворен плоштад каде граѓаните разменувале аргументи, идеи и визии за заедничкото добро. Во римската традиција, форумот бил место каде јавниот збор и колективната волја се преточувале во политика. Денес, нашата агора не е изградена од камен, мермер и пот, туку од пиксели, екрани и кабли. Таа не се наоѓа на централниот плоштад, туку во нашите дланки, на светлото на мобилните телефони. Но токму во оваа виртуелна трансформација се крие и илузијата: дали навистина сме станале послободни и помоќни граѓани, или пак сме само цифрени сенки во дигитален паноптикон, каде што секој гест е следен, секој збор – архивиран, секој отпор – алгоритмизирано предвиден?
Дигитализацијата го промени лицето на граѓанскиот активизам. Денес, со еден клик можеме да потпишеме петиција, со еден твит да ја придвижиме јавната свест, со еден хаштаг да изградиме глобално движење. Историјата памети дека токму преку социјалните мрежи се мобилизираа масите во Арапската пролет, во протестите на Occupy, па и во регионални движења против корупција и неправда.
И навистина, дигиталниот простор има потенцијал да биде мегафон на маргинализираните, алатка за мобилизација, и архива на колективната меморија. Но често таа искра на дигитален отпор згаснува побрзо отколку што се родила. Протестите се претвораат во статуси, револуциите во хаштагови, а незадоволството – во бројки на „лајкови“.
Ова е парадоксот на современиот дигитален активизам: тој е гласен, но краткотраен; видлив, но површен; масовен, но без органска врска со реалните структури на моќ. Така се раѓа феноменот на „слектвиство“ – симболична поддршка без реално дејствување, активизам кој останува затворен во рамките на екранот.
Во историјата, тиранинот ја држел власта со меч, војска или полиција. Денес, власта се остварува преку код и алгоритам. Социјалните мрежи и дигиталните платформи не се само неутрални арени за јавен дискурс – тие се приватни корпорациски плоштади, каде што правилата на играта ги пишува невидливата рака на алгоритмот.
Алгоритмот одлучува кој статус ќе биде видлив, кој протест ќе стане „вирален“ и кој повик за отпор ќе остане заробен во дигиталната маргина. Тој е новиот цензор кој не ја користи силата на забраната, туку на селекцијата. Наместо да замолчи, алгоритмот насочува; наместо да забрани, тој филтрира. Оваа тивка диктатура на кодот ја обликува нашата перцепција за реалноста. Она што не е засилено од алгоритмот, за многумина едноставно не постои. Така, јавниот простор станува приватизиран, а демократијата се сведува на игра на бројки управувана од невидливи математички формули.
Од граѓани до потрошувачи
Дигитализацијата ја претвори граѓанската енергија во пазарен ресурс. Секој наш клик е податок, секој коментар – профил, секоја емоција – метрика што се продава на највисокиот понудувач.
Во оваа нова економија на надзор, граѓанинот се претвори во потрошувач на сопствената демократија. Активизмот, наместо да биде чин на отпор, често станува форма на дигитална потрошувачка: купуваме симболична припадност со „лајк“, инвестираме во сопствената виртуелна моралност со „шер“, додека вистинското учество – телесно, ризично и трајно – исчезнува во дигиталната магла.
Се зборува дека дигитализацијата ја демократизирала јавната сфера, дека сите сме еднакви на интернет, дека секој може да биде новинар, аналитичар или активист. Но зад оваа привидна хоризонталност се крие нова хиерархија на видливост, каде што „инфлуенсерите“ станаа новите трибуни на народот, а обичните граѓани – маса што го храни алгоритмот со својот дигитален труд.
Оваа хиерархија не е политички легитимирана, туку економски изнудена. Оној што плаќа – е видлив; оној што нема ресурси – исчезнува. Така, дигиталната агора станува уште поелитистичка од античката: наместо граѓани, имаме следбеници; наместо дебата, имаме „трендови“; наместо аргументи – емотикони.
Вистинското граѓанско содружништво не може да постои само во дигиталниот простор. Потребно е враќање на телото во агора-та. Присуството, ризикот, заедничкото искуство на улица и во јавниот простор се незаменливи.
Дигиталниот активизам може да биде корисна искра – но искрата мора да запали оган во реалноста, инаку останува само светкање на екранот. Граѓанството мора повторно да се претвори во чин, а не само во симулација; во отпор, а не во симболика.
Дигитализацијата е двосечен меч. Таа овозможува брзина, поврзаност и нови облици на солидарност, но истовремено крие опасност од сведување на граѓанинот на цифрен траг во бази на податоци. Ако дозволиме граѓанскиот активизам да се редуцира на онлајн-петиции и виртуелни протести, ќе ја претвориме демократијата во дигитален театар – спектакл без вистински субјекти.
Затоа, повикот е јасен: да ја користиме дигиталната агора како алатка, но да не ја мешаме со самата суштина на граѓанството. Вистинската моќ на граѓанинот се раѓа таму каде што дигиталната искра станува реален пламен – на улиците, во институциите, во секојдневниот живот. Само така ќе останеме граѓани од крв и месо, а не сенки во алгоритамската пештера.
Ставовите на колумнистите се лични и редакцијата на Умно.мк не секогаш се согласува со нив.
Насловна фотографија: Генерирана со Ideogram
