„Монти Пајтон“ на повеќето луѓе веќе не им е смешен. Живееме во време на „Алан Форд“, кој пред 30 години ни се чинеше неверојатно смешен и забавен, но денес делува скоро документаристички
Пишуваат: Маја Чакариќ, Клара Шкринар
Со својот „синџир од шумовити планини“ (буквален превод од турски), Балканот е сместен меѓу Средоземното и Црното Море и Панонската Низина. И е неподвижен ако, се разбира, го набљудуваме од птичја перспектива или од висок балкон. Но, кога внимателно ќе го погледнеме низ очите на оние што го живеат и создаваат, тој се открива како место на постојано движење, поместување и недофатливост. Понекогаш го има насекаде. Понекогаш никаде. Понекогаш Балканот е само име кое други го припишуваат. Со Зоран Предин (1958), кој во него создава со својот глас и перо, проверуваме како овој простор изгледа кога се набљудува од неговиот балкон, или кога тој самиот го обликува.
Фото: Лична архива
Балканот секогаш е некаде на друго место. Колку ви е опиплив: како мириса, каков вкус има, каква боја е, како го слушате, како го чувствувате…?
– Генерациите што живееја во времето на Југославија доживеаја настани кои толку им го обележаа животот, што останаа со нив до ден-денес. Ние едноставно така функционираме. Го споредувам со воениот рок – долго, напорно искушение, полно со непријатности, но по триесет години ги паметиме само смешните моменти. Истото важи и за носталгијата: лошото го забораваме, доброто го паметиме и го делиме со другите. Имавме среќа што бевме млади во осумдесеттите години. Тоа време нè обележа поинаку отколку оние што беа млади во шеесеттите. Живеевме во исклучително либерален период, барем повеќе отколку во седумдесеттите и подоцнежните деведесетти. Настапи затишје во кое се случуваа многу неочекувани работи.
Фото: Лична архива
Кога Словенија се отцепи од Југославија и ги избегна крвавите војни, кога некако почнавме да ја реализираме нашата визија за „другата Швајцарија“, се покажа дека сме се отцепиле и од Балканот, но потоа, барем јас, го пронајдов во себеси. Во сеќавање на блескавата кошарка, музиката, уметноста, книжевноста, кујната. Овие нешта ја обликуваа мојата носталгија. Некои луѓе погрешно ја разбираат, некои се срамат од неа, некои не знаат како да уживаат во неа. Јас останав присутен во целиот регион и не ја чувствувам оваа носталгија како некој што по 1990 година повеќе не можел да пронајде ништо добро во поранешната земја.
Се чини дека концептот на Балканот го гледате повеќе како извор на инспирација отколку како историско-политички товар?
– Балканот не мора нужно да значи нешто лошо. Во спортот, а особено во кошарката, исклучително се ценат таканаречените балкански карактеристики. Тоа значи да се бориш до крај, да бидеш единствен, иновативен, груб ако е потребно, секако во рамките на правилата на играта. Балканскиот дух подразбира и страсна посветеност – љубов кон музиката, изразување на емоциите. Кога ги гледам Словенците како слават Нова година во Белград, гледам колку се менуваат. Словенците надвор од Словенија стануваат поинакви. Некои кочници попуштаат, поопуштени се, понасмеани, погласни. Во тоа нема ништо лошо. Непријатно станува кога ќе се вратат дома и во светот на стереотипите почнуваат по малку да се срамат од своите емоции и постапки, што е сосема непотребно.
Патувањата, масовните прослави и собири во Белград што ги споменувате не сакајќи предизвикуваат слика на преселба на народи, иако во овој случај привремена. Ова буди една историска асоцијација: доаѓањето на Словените на овие простори, што природно нè води кон вашата песна „Прасловaн“. Таа е со нас веќе 45 години и од критика на тогашната политичка елита прерасна во универзална критика на авторитарните системи. Како ги објаснувате овие песни што толку цврсто се задржуваат низ генерации? Што мислите, зошто и понатаму привлекуваат толку широк спектар на луѓе?
– Тогаш верувавме дека со распадот на едноумието засекогаш се простуваме од таквите автократски системи. Но, многу брзо се покажа дека ни демократијата не е идеална – дека е многу чувствителна на низа нешта. „Прасловaн“ навистина се оствари за првпат кога сфативме дека самите сме си најголемата опасност – во нашата алчност и ненаситност. Рецептот што Доналд Трамп денес го спроведува низ целиот свет произлезе од овие капиталистички обрасци. Можеби затоа што ни се чини дека некои работи се промениле, а во суштина се исти. Фармерките, прашокот за перење и пристапот до порнографски филмови не нè претворија во вистински демократи кои ги почитуваат правилата и законот. Ова, во основа, е болест на сите овие режими. Токму поради тоа, „Прасловaн“ сега се реализира по трет или четврти пат.
Неодамна бев во Лесковац на промоција на новиот роман на Борис Дежуловиќ. Во него тој опишува човек кој фиктивно испраќа некого во времето на немирите во нацистичките пивници во Минхен за да го елиминира Хитлер. За да го постигне тоа, мора да има исклучително прецизно разбирање на тоа време и на тогашните околности. Затоа се потпира на медиуми од дваесеттите години на минатиот век, „Њујорк тајмс“, берлинскиот телефонски именик… И тогаш ми текна – тој пишува за тоа стотина години подоцна. Ако некој за сто години, околу 2125 година, се обиде да напише нешто слично за нашево време, ќе наиде на лажни вести. Тогаш имаа еден Хитлер, можеби и Мусолини. Денес, не знам, секој ден ги има сè повеќе.
„Прасловaн“ отвора уште еден слој на идентитет – словенскиот. Мислите ли дека нам ни е полесно да се поистоветиме со него? Зошто се чини дека изразот Словен има поблагородна конотација, додека терминот Балкан често носи товар на стереотипи и историски тензии?
– Обидете се да поставите прашање за словенскиот идентитет на Далматинците кога Полјаци, Чеси или Руси ќе дојдат на море. Одговорот можеби нема да звучи толку романтично. Разгалени сме од наследството на писатели како Достоевски, Толстој, Булгаков, композитори како Чајковски и Шопен, сликари како Кандински и други. Тоа се словенските бисери на 19 век – симболи на благороден романтизам кој денес речиси исчезнал. Денес, од словенскиот свет ни доаѓаат различни луѓе, туристи и бизнисмени, често обликувани од модерниот капитализам. Тие се Словени, но често многу лошо воспитани. За време на Берлинскиот ѕид кај нас бегаа образовани луѓе, врвни уметници, па се создаде стереотип дека сите се такви. Но, не се. По падот на ѕидот се формираше нова каста богаташи, која исто така ги откри и помрачните страни на словенската душа и карактер. Сепак, верувам дека во Русија и на други места има многу квалитетни, благородни и извонредни луѓе. Само што денес се скриени под радарот. Често се прашуваме како автократијата успеала токму таму каде што цврстата рака на Советскиот Сојуз долго владеела, во Словачка, Чешка, Полска. Тоа е како нишало што се ниша во правец што не можевме ни да го замислиме. Можеби очекувавме нешто поромантично.
Зоран Предин и Бошко Петровиќ (1935–2011), џез легенда и светски признат вибрафонист (Фото: Лична архива)
Ајде да навлеземе подлабоко во просторот на поранешна Југославија. Често нагласувате дека многумина дури и не знаат колку многу бевте и сè уште сте присутен таму. Почна со „Лачни Франц“ и новиот бран. Кој фактор овозможи таква соработка во регионот? Дали беше толку силна порака која можеби и денес ни е потребна?
– Либералната атмосфера во осумдесеттите години покажа дека, барем на музичката сцена, бевме многу послободни од предвидените облици на патриотизам. Апсолутно, и јас сум патриот, но на свој начин. Секогаш кога ќе се вратам во Словенија, тоа ми го грее срцето. Не веам знамиња, го чувствувам на многу поинаков начин.
Имав среќа што по смртта на Тито имаше неколку години затишје пред бурата. Во тоа време се покажа дека можат да функционираат како економска конфедерација на независни држави. Сè уште мислам дека, кога сите ќе бидеме во Европа, ќе се поврземе со неа за неколку години. Во овој момент сме, на некој начин, граѓани од втор ред, што мислам дека нема долго да толерираме. Тешко е да се објасни на некој што не го доживеал, како беше да се живее во некој вид партнерски однос со Југославија, со другите републики и народи. Србите навистина нè сакаа… барем некои од нив. И распадот многу ги погоди. Идејата за братство и единство живееше, не беше измислена. Потоа станавме дежурни виновници, сè додека по некое време не сфатија дека главните виновници за распадот всушност се тие. Таму започна сè и таму се крчкаше. Денес, овие генерации сето тоа добро го разбираат, а такви злопамтила веќе нема. Напротив – растат со разбирање, па дури и идеализација. Тоа се процеси кои на свој начин се манифестираат во различни општества и нации. Се распаднавме на половина како лепче, и така продолжуваме додека не оздравиме. Сепак, поминавме значително подобро од многумина во Србија или Хрватска.
Спомнувате скршено лепче. Земјата се распадна, границите беа повлечени помеѓу поранешните републики, но вие постојано ги преминувавте како да се невидливи. Работевте со уметници од поранешниот заеднички простор, како Арсен Дедиќ, неговиот син Матија и многумина други, и ги сочувавте мостовите. Што Ви беше важно на подолг рок, односно надвор од моменталниот креативен импулс?
– За мене урбаноста беше најважната работа. На почетокот на осумдесеттите имавме рок концерти во секое поголемо село, особено во Приморјето, низ цела Словенија. Сега е обратно. Руралноста продре во градовите и медиумите и се претставува како нашиот начин на живот, како нешто што ни дава идентитет. Јас барам урбани средини каде урбаноста е либерална, левичарска, каде се почитуваат човековите права, каде е жива борбата против фашизмот, сексизмот и расизмот. Такви средини наоѓам во големите градови, кои се значително повеќе во Хрватска и Србија отколку во Словенија. Таму наоѓам и сродни души за кои често зборувам.
Во осумдесеттите бев познат како фронтмен и автор на „Лачни Франц“. Кога земјата се распадна и започнаа војните, врските беа прекинати. Генерациите од тоа време, по завршувањето на војната, се распрснаа низ светот. Но, кога патиштата повторно се отворија, прв се вратив во „Сава центар“, со мешаниот хор на Тоне Томшич. Тогаш Словенците повеќе не беа дежурни виновници и нè дочекаа со воодушевување.
Со Арсен Дедиќ / Фото: Лична архива
Тогаш неочекувано се впуштив во проектот „Траги во сеќавањето – по стапките на нежното сеќавање“. Заедно со Матија Дедиќ, еден од најдобрите европски џез пијанисти, снимив два албуми со познати југословенски песни во џез аранжмани – само пијано и вокал. Тогаш се случи нешто неочекувано. Како Словенец, за првпат имав предност во однос на другите: во Србија пеев хрватски песни, а во Хрватска пеев српски песни.
Во Ниш, во Домот на армијата, ја пеев „Галеб и јас“, песна на Оливер Драгојевиќ, на далматински дијалект. Србите плачеа и пееја со мене. Неколку дена подоцна ја отпеав песната на Балашевиќ, „Приказната за Васа Ладачки“ и Далматинците фрлаа чаши на подот. Кога се обраќате кон сродни души, нештата стануваат поедноставни.
Оваа година, на 8 февруари, настапив во Белград со Никола Чутурило, мојот стар пријател, гитарист од Белград. Заедно го снимивме албумот „Аналогна раса“. Тој напиша песна „Još imaće nas“, која јас ја преведов како „Še vedno smo tu“. На приемот во словенечката амбасада, ја отпеа на словенечки пред околу 300 луѓе од Србија. Пред настапот прашав дали некогаш слушнале Србин како пее на словенечки, но никој не крена рака. Никола ја отпеа песната без акцент, бидејќи вежбаше со преведувачот на моите романи на српски јазик, и доби голем аплауз.
Реков: „Постарите меѓу вас, се сеќавате ли каде бевте кога почина другарот Тито? Помладите, каде бевте кога беше убиен Џон Ленон? А сега сите знаете каде бевте кога првпат слушнавте Србин како пее на словенечки.“ Проектот „Аналогна раса“ функционира во двете насоки. Ги поканувам словенечките колеги на своите концерти да се претстават, да ги надминат евентуалните непријатности и така да го изедначат односот на словенечки бендови што гостуваат надвор од Словенија. Сè уште не е идеално, но работите се подобруваат.
Очигледно е дека не се вклопувате во стереотипите за Словенците што ги имаат луѓето во поширокиот регион на поранешна Југославија. Хрватскиот колумнист Борис Дежуловиќ духовито констатираше дека Зоран Предин не е Словенец од нашите стереотипи, туку всушност е Босанец, Балканец, Прасловен. Дали ја сфативте неговата изјава како духовита провокација или удри во сржта на вашата уметничка, идентитетска позиција?
– Јас секако не сум типичен Словенец. Но, дефинитивно сум Словенец, само малку поинаков. И можеби не сум сам во тоа. Такви Словенци секој ден има сè повеќе. Стереотипите се многу забавни додека не станат ограничувачки. Нема подобар момент од оној кога сфаќате дека успеавте некого да одвратите од расистички забелешки, на пример кога за вашиот тим игра Африканец. Но, таквите мисли не исчезнуваат веднаш од сите овие глави. За жал, дома имаме луѓе кои не можат да си го замислат своето привилегирано место во модерно, отворено општество. Наместо да пронајдат сила во себе и да ги изнесат своите аргументи, тие се вртат кон кавги и омраза. Обединети во омраза, тоа сега е најмодерно. Омразата кон другите и чувството дека поради тоа сте подобар претставник на нацијата, религијата или политичкото уверување. Мислам дека ова е една од најлошите болести на нашето време.
Дали јазикот на уметноста е најефикасен начин за надминување на омразата и националните граници што создаваат предрасуди? Барем повеќе отколку политиката и оние кои го обликуваат нашето секојдневие?
– Квалитетот на политичарите, а преку нив и на политиката, опаѓа од ден на ден. Никој повеќе не сака да се занимава со политика, таму има многу малку експерти. Таа стана мочуриште каде што се ловат добри плати и пензии. Илузорно да се очекува дека таму нешто навистина ќе се промени. Образованите, креативни луѓе, по правило со поотворено срце и душа, со повеќе емпатија, не се гледаат себеси во таква политика. Со оглед на количината на ужасни, неочекувани, реакционерни и злонамерни појави кои влегуваат во мода, не мислам дека таков свет може долго да трае.
Уметноста е некаков вид на меѓународен пасош. Затоа и не сакам политиката да се меша во тоа. Сега постојат прашања околу учеството на Израел на „Евровизија“, но ако Русите не им е дозволено да учествуваат, тогаш не би требало да им е дозволено ниту на Израелците. Со други зборови, уметниците треба да ѝ служат на својата уметност без никакви дополнителни политички или верски агенди.
Колку моќен пасош е хуморот? Дали сè уште е ефикасно средство за уривање ѕидови и надминување на граници среде политички тензии и чувствителност?
– Хуморот има проблем. Тие што умееја добро да ги иронизираат политичките глупости сега се фатени во парадокс: самите политичари прават работи што сè уште поглупави, посмешни или погротескни отколку што комичарите или сатиричарите воопшто можат да смислат. Животот ги престигнува од десната страна. Кога гледам емисија во која имитираат политичари, веќе наредниот ден политичарите ги надминуваат со своите постапки. На нашите комичари тешко им е да ги следат. „Монти Пајтон“ на повеќето луѓе веќе не им е смешен. Живееме во време на Алан Форд, кој пред 30 години ни се чинеше неверојатно смешен и забавен, но денес делува скоро документаристички. Што е всушност добар хумор, односно фигуративно значење со духовити досетки? Сето тоа бара одредено читање и знаење. Ако тоа го нема, луѓето не се смеат, туку се чувствуваат навредено и повредено. Затоа хуморот, како што јас го разбирам, е една од првите жртви на новото едноумие. Овој пат на глобалното едноумие.
Дали и „балканскиот“ хумор е загрозен вид?
– Не баш. Се движам во многу убаво балонче. Морам да признаам дека можеби немам вистински контакт со реалноста, но ја доживувам и чувствувам емпатично. Во мојот свет, овој хумор сè уште е жив. Белградскиот, српскиот, сплитскиот, далматинскиот хумор, сите се многу слични, а истовремено различни. Последната таква досетка што ја слушнав од Србија следеше по болниот пораз на нивната кошаркарска репрезентација на првенството во Германија, каде што очекуваа златен медал. Некој рече: „Па, ако сме надвор, надвор сме, важно е дека сè друго е во ред.“ Тоа е црн хумор во најдобро издание.
Како се менуваше Вашиот однос со публиката низ децениите?
– Во принцип, не се променил. Клучно е во кој жанр настапувате – дали свирите на отворено за илјадници луѓе или во клуб за стотина, каде можете да им гледате во очи. Како самоук човек, некои работи научив патем, дури и преку грешки. Пред сè, не треба да се плашите од публиката. Ако се плашите, во погрешна професија сте. Треба да знаете дека луѓето посветиле време и пари на вашата уметност. Затоа е потребно добро да се подготвите за секој концерт. Сега можам брзо да проценам каква публика ме слуша. Кога ќе го почувствувам тоа, се фокусирам на она што сакам да го кажам со изборот на песна.
Дали постои разлика помеѓу Белград и Љубљана во овој поглед?
– Денес ми е сеедно дали пред мене ќе има 20 или 2.000 луѓе. Секој се справува со тоа на свој начин. Мојот колега Ѓорѓе Балашевиќ имаше концерти од четири часа, а зборуваше околу еден и пол час. Ако некогаш замолкнеше, публиката се прашуваше дали е лут на нив. Јас не си дозволувам долго да зборувам во поголеми сали. Во помал клуб разговараме со публиката, и тоа може да создаде посебна атмосфера.
Вашата публика е генерациски разнолика и вклучува луѓе кои не се родени во време на убиството на Џон Ленон, па дури ни на 11 септември. Со своето создавање, од литературно до музичко, природно ги надминувате границите. Може ли токму тој дух на транзиција да ги инспирира помладите генерации да создадат поповрзан и попрогресивен балкански простор?
– Мислам дека економската миграција донесе многу добри нешта. Учевме јазици. Моите синови работат со своите врсници од Црна Гора, Србија, без разлика од каде доаѓаат. Тоа води до размена, искуства со различни обичаи, јазик и неговите особености, кога ист збор на едно место значи едно, а на друго нешто друго. Среќен сум поради тоа. Што се однесува до мојата комуникација, сè уште возам по земјен пат. Често имам долг јазик или ќе се налутам, па кажувам премногу или нешто погрешно. Но, учам и се надевам дека во наредните 15 години тоа ќе го усовршам. На сите би им препорачал што повеќе да читаат, патуваат, да запознаваат други и различни луѓе и да се дружат.
Зоран Предин / Фото: Андраж Гомбач
И ако заклучиме со поглед од балконот на Балканот: кога би седеле на еден таков балкон со гитара пред разнолика публика од сите земји, која своја песна или книга би им ја посветиле?
– Ха. Многу им се допаѓа песната Pridi k meni. Тоа е љубовна балада, малку превртена наопаку. Студент се вљубува во својата професорка и нема храброст да ù каже. На двата јазика успеав да создадам интимна, а ритмички многу заразна атмосфера. Тоа би било тоа. Од книгите, „Циркус Астралис“, мојот трет роман. Му го испратив на хрватскиот режисер Рајко Грлиќ, кој ги чита моите приказни. Беше одушевен. Сега е преведен на англиски јазик. Мислам дека не е погоден само за балканскиот балкон, туку и за глобалниот.
