Годинашното 34. издание на Меѓународниот фестивал „Диваделна Нитра“ во словачкиот град Нитра, остана верно на идејата и мисијата – да привлече внимание кон низа социо-политички прашања, одразувајќи го егзистенцијалното чувство на современиците
Пишува: Марија Карилоска, актерка
Денес повеќе од кога било, да се создаде култура значи да се спротивставуваш, да водиш битка за смисла против инертноста, недостатокот на хоризонт, демоните на стравот, горчината, агресијата, омразата. Културата како духовна опозиција. Заговор во име на доброто. Оттаму, каузата но и одговорноста на театарот се шири многу повеќе од границите на „место за забава“, опфаќајќи поприште на кое поттикнувањето и зборувањето за општествени и политички прашања, занимавање со потрага по една „Друга“ вистина во контекстот на времето во кое живееме, не само е неизбежно, а е и предречено.
Мимолетноста на пазарот, отсуството на критика (во смисла на конструктивен патоводич за унапредување), постојаното тапкање по рамо или маѓепсаниот круг на „колку е лошо“ и „ништо нема да се промени“ што веќе води до дигање раце, резигнација и губење на поривот и внатрешниот импулс за повеќе, поттикнува една конфузност за тоа во кој момент, кога и како македонскиот театар дотолку се отклони од неговата предодреденост.
Годинашното 34. издание на Меѓународниот фестивал „Диваделна Нитра“ остана верно на идејата и мисијата – да привлече внимание кон низа социо-политички прашања, одразувајќи го егзистенцијалното чувство на современиците, обединувајќи ги продукциите со лајтмотивот Right(s) here, Right(s) now! Програмата вклучуваше 17 претстави во рамките на главната програма, поттикнувајќи и разработувајќи прашања кои индивидуално и групно даваат слика за политичкиот контекст и деградирачките политики и политички односи.
Ставениот фокус на социо-политичките прашања не успеа да го привлече посакуваното внимание и покрај квалитетот на продукциите, фестивалот и доследноста на организаторите. Потрагата по врска со публиката е нешто што останува како проблематика во реализирањето на мисијата. Тука доаѓа прашањето како да сме доследни, а воедно да најдеме поле за рефлексија што ќе направи тој глас да одѕвони и таа духовно опозиција да не е само нашето лично „копнеење“?
Насоченоста на организаторите кон унапредување на фестивалот и отвореност на сетилата за сè што се јавува како пречка во насочување на нивната визија ми прави да верувам дека со секоја измината година Нитра повторно ќе е место во кое 7 дена ќе се наоѓаат сомисленици кои се спротивставуваат, се стремат кон „слобода за“ и зборуваат за глобалните политички проблеми држејќи до хуманизам и вклученост – ние кои создаваме, но и ние кои можеме да промениме. Тие околу нема како да не ги отворат сетилата, зашто поривот е духовен.
Унгарската продукција на Radical Relax во режија на Jacab Tarnóczi е доказ дека покрај актуелноста на темата за сеприсутната конфузија на идентитетот, разгрната со современи тенденции на живеење и рушењето на традиционалните сценски форми, „современоста“ на продукцијата која притоа го губи прашањето дали темата е адекватна на контекстот, средства без многу подлабока кауза и приспособување на контекстот, не успеваат да „пробудат“ и оставаат да лебдат како фасцинантно естетско решение.
Разработувањето на темата беше показно и приближно. Можеби, доколку продукцијата беше поставена на тлото на суштинско изледување на егзистенцијалните кризи со кои човекот на 21 век се соочува во потрагата по себеси, бунилото и трагањето по одговори ќе беше многу поточно во нивната намера, отколку демонстрирањето на некакви замислени процеси на кризи, излитен физички јазик на „напад од личните демони“ и приказ на телесни грчеви, како илустрација на внатрешното преживување по патот на иницијација.
Контекстот на млади европејци во будистички камп го буди прашањето: „Каде е Европскиот човек, и колку може источната религија да даде, прибежиште и спасение‘ во неговиот крик?“ Можеби не е невозможно, но приказот на „идила“ и покрај која ние излегуваме од салата со истиот конфузен идентитет е поскоро илузија, отколку провокација за прашања, промена и пристрасност.
Словачката продукција на Театарската компанија „Јан Паларик“ во режија на Roman Polák, ја пронајде Словачка како отслика за настаните од романот „Меланхолијата на отпорот“ на Ласло Краснахоркаи – општество тестирано од повторливи кризи, нефункционални институции и распаѓање на фундаменталните вредности. Обидот да се најде начин да се прикажи тој распад преку некакви атмосферски театарски решенија и масовни сцени, никако не успеа да ја направи продукцијата „рефлексија за општествениот пад и кршливоста на демократијата“, а ја остави на ниво на симболика и илустрација со излитени театарски кодови.
Амбициозноста да се работи на големите текстови е место во кое секогаш се наоѓаат „суштинските прашања“ и „актуелноста“ во тука и сега зашто се создадени на базата на нешто што е архетипно и во допир со изворот, но оттаму задачата е доста сложна и изискувачка. Словачката продукција остана да е едно провлечено, натуралистичко и литературно дело, целосно лишено од театралност, сценичен израз и дејственост. Ние останавме удавени во бескраен натурализам и лишени од секаква поетичност и „пресоздавање на хиперреалност“ на сцената.
Чешката продукција Smokeout во режија на Jiři Havelka е рефлексија на реакцијата на театарската претстава „Нашето насилство и вашето насилство“ на Оливер Фрљиќ, која во 2018 била претставена на фестивалот „Диваделни свет“ во Брно, што резултирало со судски спор поради богохулство, што траел до 2022 година. Продукцијата беше еден циничен есеј богат со умна иронија, ставајќи ја публиката во позиција на „инфантил“ учејќи ја како да гледа театар, што е театарски јазик и илузија на сцена преку гротескнии и нагласени кодови. Квалитетите на оваа продукција се отсуството на фикција, современост во отсуството на карактери, како и одговорност на артистите преку која ние како гледачи не сме пасивни, а сме поканети и испровоцирани да мислиме. Рефлексијата на ситуацијата, незаземајќи страна ја направи продукцијата да е политички силно влијателна. Избраните средства го направија „проблемот“ глобален, вадејќи го од локалноста, што зборува за умешноста за правење на уметност со целата политичка позадина. Целата импресија, ангажираност и театралност од првиот дел се загуби во нивниот безимагинативно искористен образ на големото сликарско дело („Тајната вечера“), во кој секој си сподели личен став. Можеби личните монолози ќе најдеа отворени уши ако не беа во позиција на дидактичност и патос.
Но како и да е, продукцијата е отежната со големите прашања за тоа што очекуваме од театарот денес, каде се нашите лични граници кога станува збор за контроверзни теми во театарот, до каде може да достигне моќта и дали е можно да се забрани уметноста?, кое ни најмалку не е за потценување.
Еден од потпроектите на овогодишниот фестивал, под името Дијалог (невозможен) вклучуваше руски и белоруски уметници кои морале да ги напуштат своите земји поради цензура и закана од прогон и да се соочат со својот национален, културен и јазичен идентитет во нова средина. Една од продукциите, носејќи го и истото име „Меморија“, беше заснована на сериозно и долгогодишно истражување на меѓународната организација за човекови права која ги проучува и испитува кршењата на човековите права и другите злосторства извршени за време на владеењето на Сталин, а подоцна и за време на целиот советски период.
Делото поврзува приказни од 20 век, судбините на германските уметници, советските затвореници и руските активисти за човекови права, како и сеќавања, факти и нивни ревизии. И покрај сериозноста на истражувањето, темата и прашањето, избраниот театарски код и стилистика во кој ние гледаме тројца актери што продолжително говорат, ја оттргнува документарноста и ја сведува продукцијата на мешавина од радиодрама и репетитивна матрица на движечки слики. Проблематиката не беше во аскетичноста на образот, а повеќе во отсуството на театралност на драматургијата – презаситена со премногу истории, различните нарации, конекцијата на нарациите и структурата на текстот. Пренатовареноста со текст во продолжителност од 2 часа ја правеше претставата не само тешка, но и невозможна за следење.
Втората продукција од Дијалог (невозможен) беше монодрамата-перформанс „Врска“ на Белорусинката Марина Јакубович. Во нејзиниот визуелно-перформативен проект таа ја раскажува приказната за Марија Калесникава, музичарка и граѓанска активистка, која во 2020 година била осудена на 11 години затвор, и целосно лишена од достапност за комуникација и контакт. Ангажираноста и засегнатоста на актерката од темата предизвикува емпатија, но останува на ниво на исповед, лична тема која не се разгрнува во поширок контекст, лимитирана како перформанс, без место за иронија и натежнатост над формата. Потчинето под формата на генерализирање и неставање акцент на индивидуалноста и поединечноста, а земено за даденост дека секој човек се иззема од одговорност, Јакубович не успеа да најде собеседници и борци – секој за сопствената и заедно за општата правда. Можеби недиректноста во повикувањето на одговорност би била поцелесообразна и поефективна во поттикнувањето одговорност.
Проектот Wandervogel, режија на Jan Mocek, ги реконструира настаните од 1930-тите, инспириран од судбината на германскиот политичар Хајнц Рут (1897 – 1937). Уште од самиот почеток, претставата создава отворен простор во кој сè е чисто и транспарентно, простор кој кани да си коавтор кој ќе ја пишува приказната заедно со артистите. Со делењето на историски слики на публиката, се актуализираат темите од минатото и се оживуваат како актуелни и релевантни во тука и сега, и воедно ја вклучуваат и ја воведуваат публиката во историјата, потсвесно правејќи ја недделива нишка во создавањето на историјата, давајќи еден преттекст за сврзување со хероите и вклученост во приказната.
Прелевањето „однатре“ кон „апартност“ е сосема избалансирано и флуидно постигнато од страна на актерската екипа. Играта не е реалистична, а е игра што создава реалност.
Продукцијата е целосно отворена за темнината на историјата опфаќајќи контроверзни теми, неизбегнувајќи ја нивната суровост, градејќи силна реалност без никаков патос. Драматургијата е флуидна и поетична, физичкиот и музикалниот јазик е целосно во синхрон со доследноста на претворањето на драматургијата во живот на сцената, усилувајќи го ефектот и правејќи го катарзичното преживување целосно. Парадоксот на транспарентноста во која нема мистерија, ја прави продукцијата помистериозна и остава впечаток и доживување на продукт кој стапува на длабоки архетипни корени кои не можат да те остават непристрасен.
Како епилог од целосната импресија би било соодветно да се истакне дека положбата и ситуацијата на театарот како институција во моментов не е за романтизирање. Борбата за наоѓање на урамнотеженост на личниот порив, каузата и идејата со соодветното естетско преобразување во живот на сцената кој е едновремено издржан, јасен во мистериозноста, поттикнувачки во недидактичноста, предизвикувачи во безпатосот и поетичен во едноставноста и јаснотијата е макотрпна, долга но подложена на основите на сеопфатен битиен импулс – предодредена и хранечка движечка сила.
Стремежот на артистите, поривот на организаторите на фестивалот во Нитра и крајноста на Wandervogel докажуваат дека театарот не се откажува во потрагата кон сопствената целост и безусловност, а пропустите се точки за негово преобразување во нешто блиско на контекстот, но истовремено и сакрално во неговата клеточност. Зашто осмиот ден на создавање, е ден на човекот.
Фото: Divadelná Nitra
