Пишува: Марко Погачар
Пораснав асинхроно. Од самиот почеток добро ми беше познат тој чувствителен, тивок немир: искуството на лесна несовпаѓање на личното време со доминантното време на светот. Перцепцијата, во тој поглед, за поголемиот дел од луѓето, се чини, е слична — можеби дури и универзална — и тешко е да се замисли поинаку. Мислам притоа на оние рани, во вистинска смисла формативни години за личноста, во голем дел сè уште нецелосно свесни, детски години — време кое ни припаѓа, а сепак е бескрајно оддалечено од нас, засекогаш потонато во магла што го прави истовремено најдлабоко наше и туѓо.
Одлуките тогаш за нас ги носеа други: тие за нас ја засекуваа магичната обвивка на светот, полека ја прошируваа таа пукнатина за и ние некако да се сместиме внатре, ни ја постилаа подлогата на јазикот, идеологијата, формите и навиките — а тие самите, бидејќи сето ова, се разбира, важи и за нив, беа луѓе од друго време. Така сите сме, изгледа, обликувани наназад, таа судбина ни ја наметнува последователната логика на времето. И од таа даденост, низ процесот на растење, повеќе или помалку се еманципираме, постепено фаќајќи чекор со својот свет.
Јас тој процес, можеби најпрво по некаква лична „природа“ (која и самата е резултат на сложена мрежа на сили од кои е исплетено нашето време), а подоцна можеби и свесно, го одолговлекував, свртувајќи се наназад многу повеќе отколку што тоа, според мерилата на епохата, беше препорачливо. Тој процес на обликување, преминот од предсвесно во свесно, раѓањето на она „јас“ чиешто чукање и овде, во овие редови, може да се следи до денешен ден, кај мене се одвиваше паралелно со две значајни, во многу нешта парадигматски промени. Едната се однесува на вознемирувачката, насилна промена на политичкиот, културниот и општествениот хоризонт (оној што ме услови со своите поставки), а другата на повеќе или помалку истовремената технолошка револуција.
Марко Погачар
Роден сум во годината на зимската олимпијада во Сараево, во Сплит. Потекнувам од една работничка и една воена фамилија, од таканаречен „мешан брак“, без религиозност од ниедна страна. И’ припаѓам на последната генерација што тргна во училиште во Југославија. На онаа што веќе ја слогуваше пионирската заклетва и во тоа кратко детство ја доживеа сигурноста и мирот, преместувањата и селидбите, распадот и војната. Токму, значи, во времето кога целосно се освестив, самите темели на таа свест исчезнаа. Јас бев Југославија, а Југославија веќе ја немаше.
Мојата генерација беше едноставно премлада тоа нешто да ù значи. Па затоа ќе го искуси тој мал идентитетски застој во пракса, а ќе го разбере и рефлектира главно многу подоцна. А потоа мрежата на сите мрежи и неисцрпните дигитални архиви, заедно со вратата кон иднината, ми ја отворија, барем подеднакво интересна, ако не и поважна, и вратата кон минатото. Хоризонтот на мојот интимен свет — но и на музиката, литературата, филмот — остана очигледно вкоренет во некое друго, непожелно време.
За тоа, и за друго, потпирен на прозорската даска посеана со стаклени трошки од личната историја, размислувам додека, преку шумски покриени вртачи, со автобус од Трст се нишам кон Риека. Сè започна пред петнаесетина дена во Нова Горица. Заедно со италијанската Гориција таа е актуелна, двојна — или можеби огледална — Европска престолнина на културата. Треба да се додаде дека тој одраз не е раздвоен само просторно, поради гнасната оска на границата, туку и временски, како што сум, во суштина, и јас сам во себе расцепкан. Затоа и својот полумесечен резиденцијален престој таму решив да го преполовам: една недела во Горица, а една недела пеш низ Крас до Трст, Девин и Тржич, по трагите на мојата баба родена во Сежана и на неколку улици подолу родениот Сречко Косовел — мојот прв и долги години единствен, судбински поет.
Со баба Марија пораснав, таа ме испрати во животот; Сречко Косовел ме воведе во книжевноста — така што го направи јазикот за мене вистински. Потоа ми правеа друштво Томаж Шаламун, Скипио Слатапер, Вернер Херцог, Петер Хандке и Ото Толнаи — првиот и последниот од нив ми остануваат и интимно важни. Тоа беше и враќање кон словенечкиот јазик, јазик со кој пораснав, но речиси никогаш не го зборував. По две недели фрленост во бездната, брмчеше во главата како оток, мешајќи се во чуден кошмар со другите јазици присутни таму — по неколку денови во Фриули, најмногу со бедните остатоци од мојот улилешн италијански.
Размислував бавно — или минатото едноставно беше широко — и веќе го остававме Кварнер зад нас. Пред да успеам да ги соберам впечатоците, се искачивме во темните планини. Возачот го засили греењето, и тоа ми годеше: почеток на октомври е, сè уште сум летно облечен, а наглата промена на времето ја урна температурата од индијанско лето, пријатно за капење вредности, преку ноќ, во доцноесенски, натопени со упорен дожд.
Го кренав погледот, а во рамката на прозорецот, како во некоја балада „Хасанагиница“, ги видов првите снегулки. Веќе некој четврт век, на појавата на првиот снег, мојот асинхрон, длабоко подвоен ум, во својата склоност кон буквалност и препуштен на условен рефлекс, непогрешливо од нафталинот извлекува и пушта две мелодии — секогаш истите две, безгрешни песни за снегот. Автоматскиот диџеј во кортексот ги пушта, сепак, синхроно, така што текстовите и хармониите се испреплетуваат, судираат, мешаат јазиците, и сè потсетува истовремено и на селски панаѓур и на кошмар.
Првата се вика едноставно „Прв снег“, напишана во втората половина на седумдесеттите од Душан Михајловиќ, познат како Др. Спира, spiritus movens на пионерската група од новиот бран Др. Спира и Људска биќа. Иако не многу популарна на југословенската сцена во тоа време, со текот на времето стекна култен статус и нејзините членови се уште се собираат од време на време во различни формации за да снимаат некој материјал. Самиот Спира пишувал и за други изведувачи, се занимавал со продукција, но најпозната песна му остана токму оваа — магловита, меланхолична балада. Првпат ја снимил во 1977 година акустичниот состав „Сунцокрет“, во кој пееле три исклучителни пејачки — Снежана Јандрлиќ, Билјана Крстиќ и Горица Поповиќ и пејачот и гитарист Бора Ѓорѓевиќ, дел од хипи љубов и мир сцена, ама подоцна стана познат рок-поет и четнички агитатор.
Десет години подоцна, Спира ја сними и сам, на албумот „Дизајн за стварни свет“, во најмалку две верзии: во едната пее Слаѓана Милошевиќ, во другата тој самиот, додавајќи коментаторска, подлабока димензија. Таа песна остана однатре расцепена, огледална, како потсетување на „Речникот на Хазарите“, од едната страна женската, тројна верзија на Сунцокрет и Слаѓана, а од другата — Спириното хипнотичко, малку карикатурално блус-мрморење.
Песната, со својата најава на „тешки, тешки времиња“ и со снегот поврзани „наши молчења“, во неколку различни вокални слоја сега ми свири во моето лево уво, додека ги поминуваме Фужинските планини..
Втората, која истовремено, но чудно без каква било какофонија, одекнува во десното уво, има подеднакво буквален, транспарентен наслов „Снегује“. Во времето на последниот балкански мир, кон крајот на осумдесеттите, ја сними легендарниот Марко Брецељ со својот тогашен состав „Јавна дваjа“. По својата природа, дух и конципција, таа би можела убаво да се вклопи и во неговиот прв албум Cocktail, со класичните аранжмани на Бојан Адамиќ.
Станува збор за типично Брецељевска, искривена, но за авторот нетипично меланхолична песна за патот и домот, која низ низа асоцијативни, донекаде Дилановски рими, нè води кон еден уникатен и личен ден, истовремено правејќи да го имаме чувството на близина или на далечина, поради снегот.
Во неа снегот паѓа врз Љубљана и врз светот како книжевен постапка, претворајќи ги и едното и другото во фикција, исто колку и во поетска слика. Целовската улица е белa, а снегот не се предава — паѓа и паѓа, сè додека сосема не го избели сивиот, заспан град. Пред мене, како тепих, се протега напуштен автопат. На асфалтот, вистина, снег речиси и да нема — уште се топи во допир со земјата. Во умот се судираат овие две убави буквалности, на истата магла — српскохрватската и словенечката — и моите избледени, прашливи асоцијации, печати од некое друго, туѓо, а мое време, уште еднаш оживуваат, заедно, во некаков тивок звучен простор.
Снег паѓа на боровите на Горски Котар и над нив по некоја чудна врана. Паѓа ли паѓа. Што можеме да направиме? „Не знам, ебаго“, би рекол мојот дедо Тоне, офицер на југословенската воена морнарица од Долењска, доживотно заглавен во Сплит, каде што снегот е речоси чудо. Но, снегот продолжува да паѓа, како ништо да не се случува.
Колумната на Марко Погачар е објавена во рамките на проектот „На балконот на Балканот“ на порталот AirBeletrina од Словенија, што поттикнува меѓукултурен дијалог и ја јакне соработката помеѓу творци, институции и држави на поранешна Југославија. Проектот не е носталгичен ни ориентиран кон минатото, туку е насочен кон сегашните околности и особено на промислување за иднината, бидејќи сака да придонесе кон што похрабар развој на регионот. Спроведувањето на проектот го поддржува Министерството за надворешни и европски работи на Република Словенија.
