Во прашање се политичките, економските и социјалните околности, но и вербата и мотивацијата на граѓаните дека со своето учество можат да придонесат за подобрување или промена на заедницата во која живеат
Пишува: Андон Дамовски, докторант на Институт за социологија, Филозофски факултет, УКИМ
Политичкото учество и активност на граѓаните, покрај тезата за политичката култура и општествениот капитал, во принцип е условена и од конкретниот контекст. Во прашање се политичките, економските и социјалните околности, но и вербата и мотивацијата на граѓаните дека со своето учество можат да придонесат за подобрување или промена на заедницата во која живеат. Притоа, под политичко учество не подразбирам само гласање на избори или членство во партии, туку (за целите на оваа работа) првенствено активност преку граѓанското содружништво, сфатено во најширока смисла – како граѓанска активност во јавната сфера, кој вклучува учество во работата на организации како што се движења, локални иницијативи, граѓански здруженија, или без организација, преку учество во различни јавни (протестни) акции.
Деведесеттите и две илјадите
Во претходните три децении, вака дефинираната активност на граѓанското содружништво значително се разликува во Македонија, во согласност со околностите. Режимот во Македонија во текот на деведесеттите е дефиниран како конкурентен авторитаризам – демократските институции формално постојат, конкуренцијата на политичката арена е реална, но принципите на владеење имаат авторитарни карактеристики: изборите не се целосно слободни и фер, граѓанските права и слободи се повредени и нееднаквоста во пристапот до ресурсите меѓу власта и опозицијата (финансиски, медиумски и правни) постојано е присутен. Сепак, такви режими се предмет на континуирано крунисување на легитимноста од политичкото и граѓанското содружништво. Забележлива е силната определба на граѓаните ориентирани кон опозицијата да протестираат против политичките, економските и социјалните состојби – пред сè преку протести, кои во некои моменти беа многу масовни. Бунтовните граѓани најмногу излегуваа на протести организирани од опозицијата, а студентското движење имаше своја улога во протестите во деведесетите. Во годините по смената на власта во 2000 година, граѓаните и целото граѓанско содружништво станаа се повеќе разочарани и демобилизирани – иако некако функционираа демократските институции, системска корупција остана цврсто вкоренета, со голем резервоар на погодените економската состојба (особено трудот).
Бидејќи главен конкурент на властите во текот на 2000-тите беше екстремно десничарската партија (ВМРО-ДПМНЕ), тоа овозможи опстанок на партиите на поранешната демократска опозиција на власт, во разни комбинации. Меѓутоа, по изборите во 2006 година, со доаѓањето на ВМРО на власт која, за разлика од СДСМ, имаше коалициски потенцијал поради нејзината доминантна позиција. Македонија во следните години полека се лизга во нова фаза на конкурентен авторитаризам, и за прв пат во последните 16 години (би рекол, со задоцнување) паѓа во статус „делумно слободни земји“, според извештајот на Фридом Хаус од 2019 година.
Граѓанското содружништво возвраќа
Се чини дека цело време незадоволството се акумулира од различни причини: поради лошиот животен стандард, деградацијата на демократијата, распространетата корупција и спојувањето на владејачката партија и државата, бројните афери, непријателската реторика кон неистомислениците итн. Но, опозициските партии не успеваат да го капитализираат тоа незадоволство и да ги мобилизираат граѓаните и целокупното граѓанско содружништво (до неодамна, но сепак ограничено), затоа што, според сите оценки, го немаат она што го имале (веќе) во деведесеттите – довербата. Меѓутоа, граѓанското содружништво почна да се буди со текот на времето, на различни начини. Може да се препознаат три манифестации кои укажуваат на зајакнување на ентузијазмот и одлучноста кај граѓаните да го изразат своето незадоволство и да бараат промени: (1) преку студентски бунт; (2) преку протестни активности и (3) преку организирање на локално ниво.
Прогласувањето на победата на Горѓе Иванов на претседателските избори 2014 година во Централниот комитет на ВМРО се одвиваше во славеничко расположение, а тогашниот претседател не го криеше задоволството поради убедливата победа. Но, следните години, се случи нешто што никој не го очекуваше, особено во услови на целосен дефетизам во опозициската јавност – бројни граѓани, особено студенти, излегоа на улица предизвикувајќи ја т.н. Шарена револуција. Веќе на првите протести се собраа стотици студенти, активисти, граѓани кои покажаа силен ентузијазам без страв, со песни, пароли и духовити транспаренти. Протестите се ширеа од ден на ден илјадници и илјадници незадоволни одеа „против диктатурата“.
И покрај чувството на општа анестезија на граѓаните, уште на самиот почеток на протестните активности, успеаја да мобилизираат илјадници луѓе. Граѓаните сè повеќе почнаа да го изразуваат незадоволството преку протести против различни појави, од локални до републички прашања, поради корупција, урбанистички решенија, работнички права и слично, па сè до општо незадоволство од условите за живеење и режимот на власт. Иако ниту еден протест во претходните години не ја достигна масовноста што можеше да се види во некои моменти во текот на деведесеттите или 2000 година, подготвеноста на граѓаните (граѓанското содружништво) да учествуваат во протестните акции постои и најверојатно ќе се зголеми во иднина.
На крајот, најорганизирана и најупорна манифестација на будењето на граѓанското содружништво се локалните иницијативи кои се создаваа во претходните години (и се создаваат). Создадени се од самоорганизирани граѓани, кои дотогаш главно немале никаков контакт со политиката и кои се обидувале да го одбранат својот регион, општина или град од разни појави, проекти и коруптивни дејства. Пример за такви организации има многу во различни домени, но се поставува прашањето: Што е она што ги издвојува овие организации? Одговорот е хоризонталната организација (подемократска по природа), агилност кон потезите на власта и притисок преку разни (протестни) акции, иновативен и потеренски пристап кон политиката, недоверба кон постоечките партии и кон целиот систем, за што сметаат дека е да биде корумпиран, недемократски и премногу фокусиран на интересите на политичарите и нивните сојузници од сферата на економијата и склоноста кон левичарските идеи за солидарност, хуманизам и заштита на јавните добра.
Јасно е дека граѓанското содружништво секогаш ќе има одредена улога во политичката сфера. Сепак, тешко е да се каже колкав е неговиот крајен (реален) опсег во овој момент во Македонија. Јасно, најорганизираниот дел, т.е. локалните иницијативи имаат најголем потенцијал да дадат влијание и да понудат алтернатива, но останува да се види колку тие ќе бидат силни и одржливи на локално ниво и како ќе се снајдат на надлокалната (републиканска) политичка арена, со оглед на нивните организациски слабости, во споредба со институционализираните партии и предизвиците што ги носи прилично недемократскиот контекст.
Дали граѓанското содружништво во Македонија ќе навлезе на меѓународно ниво, поврзувајќи се со другите општества во регионот, воспоставувајќи систем(и) базирани на нови вредности? Искуството со воспоставување на граѓанскиот фронт секако би можело да биде интересно за проучување, а во зависност од резултатите може да биде и инспирација. Но, останува да видиме какви политички промени може да предизвика граѓанското содружништво.
Ставовите на колумнистите се лични и редакцијата на Умно.мк не секогаш се согласува со нив.
Насловна фотографија: Маја Јаневска-Илиева / Од протестот на новинарите пред Граѓанскиот суд во Скопје во ноември 2023 година.
