Пишува: Звонко Димоски
Музиката не е придружба, туку суштински драмски мотор, емоционален кардио-ритам на претставата, кој со елементи на традиционални и модерни звуци создава чувство на хронична, но и возбудлива тензија. Сашко Костов создава звучен свет што паралелно го гради и преиспитува сценското дејство, внесувајќи емотивна и ритмичка длабочина. Неговата вокална интерпретација како Рацин ја носи психолошката тежина на ликот и создава интензивен дијалог со текстот.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Александар Еленин
Претставата „Рацин“, во режија на Дејан Пројковски, во продукција на Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“ – Велес, претставува амбициозен и иновативен театарски проект кој се обидува да ја реконструира, поточно (ре)актуализира фигурата на Кочо Рацин од фиксирана национална и културна икона во динамичен, комплексен и дијалошки човечки субјект. Овој проект, базиран врз драматуршкиот текст на Сашо Димоски, ја напушта класичната биографска или херојска нарација во корист на ритуално-фрагментарен и симболичен израз, кој се обидува да ги артикулира длабоките емоционални и егзистенцијални димензии на поетот како историска и културна фигура. Наместо класична биографија, односно линеарен приказ на животот на Кочо Рацин, добиваме поетски, ритуален колаж од фрагменти, слики и симболи што го проблематизираат начинот на којшто (сакаме да) го паметиме Рацин.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Елена Мелончели
Во време на уметнички конформизам и безбедни драматургии, претставата „Рацин“ доаѓа како силен, неконвенционален чин на естетска и идеолошка провокација, а нејзиниот авторскиот тим нуди ритуално, фрагментарно и емотивно преосмислување на ликот и делото на Кочо Рацин – не како икона, туку како човек, љубовник, страдалник и поет кој зборува и денес, можеби посилно од кога било. Пројковски и Димоски не прават само реконструкција на животот на Рацин – напротив, го реактуализираат и го поставуваат како симбол на современа рефлексија, прашувајќи: Кој е Рацин денес? Што претставува неговиот глас во свет полн со тишина, заборав и духовна рамнодушност?
Најголемата вредност на „Рацин“ е токму во храброста да не понуди одговор, туку прашање, да не прикаже херој, туку човек, да не митологизира, туку да деконструира. Сепак, овој експериментален пристап може да создаде и јаз со дел од публиката, особено кај оние што очекуваат историска нарација, препознатлив конфликт и традиционален развој на ликот, односно лик со којшто се очекува силна емоционална поврзаност и патриотска оправданост.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Александар Еленин
Во контекст на историографскиот театар, претставата ја следи идејата дека историјата во театарот не е фиксирана, апсолутна вистина, туку повеќеслојна, фрагментарна и отворена за интерпретации. Наместо да понуди едноставен, херојски наратив, во концептот на Пројковски и Димоски ликот на Рацин е прикажан како сложена личност — не само како национална икона, туку како човек со негови лични страдања, дилеми и страсти. Овој пристап ја повикува публиката на активна интелектуална и емоционална рецепција, поттикнувајќи критичко размислување за природата на историското паметење. Реактуализацијата овозможува старите текстови и мотиви да добијат нов живот и да предизвикаат силна емотивна и интелектуална реакција кај публиката.
Од аспект на Марвин Карлсон и неговата дефиниција на реактуализација, претставата го оживува Рацин преку современа сценска интерпретација која не е статична репродукција на минатото, туку динамичен процес за повторното значење и релевантноста. Поетот се претставува како фигура која зборува и денес — како глас на отпорот, духовен пророк и симбол на современа рефлексија.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Александар Еленин
Претставата користи комплексна и слоевита симболика, каде што поетот Рацин е прикажан како модерен „богомил“ — духовен бунтовник и „еретик“ кој не се вклопува во системот, туку ја носи вистината за народот преку страдањето и поезијата. Оваа паралела ја нагласува асектичноста, отпорот кон институциите и идеолошките догми, како и длабоката духовна чистота што се јавува низ мачеништвото. Наместо кохерентен драмски развој, наративната линија се потпира на поетски и мета-театарски фрагменти кои создаваат силна атмосфера, но ја разлабавуваат структурата и ја нарушуваат емотивната поврзаност. Ликот на Рацин, третиран како архетип или симбол, често се губи како конкретна личност, што резултира со емоционална дистанца. Режисерот Пројковски го гради сценскиот израз во духот на постдрамскиот театар, со фокус на визуелноста и симболиката, но на сметка на драмската јасност. Визуелната експресија често го засенува поетскиот материјал, а претставата понекогаш изгледа како визуелна инсталација без јасен емоционален развој.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Елена Мелончели
Недостига доследна темпорална динамика, а пренагласената симболика создава чувство на преукрасена празнина, намалувајќи ја поврзаноста со публиката, особено кај оние што очекуваат подлабок драмски или поетски дијалог.
Во „Рацин“, симболиката има централна драматуршка функција – таа не украсува, туку гради значења. Телото, тишината, белата кошула, тутунот, книгата и звуците се клучни носители на пораката, но нивната бројност и густина понекогаш ја затрупуваат сценската јасност. Наместо да водат, симболите неретко создаваат семиотички вишок, што ја замаглува врската помеѓу идејата и публиката. Исто така, балансирањето помеѓу поединечната интимност на Рацин и неговата колективна митологизација е деликатно прашање кое претставата не го решава целосно. Личната димензија на поетот како човек — неговите стравови, дилеми и лични слабости — понекогаш останува во сенка на идеолошките и културните симболи, што ја намалува емпатиската привлечност на ликот. Сценографијата (Валентин Светозарев) и костимите (Раде Василев и Елена Вангеловска), минималистички и симболички, ја поддржуваат режиската визија, но понекогаш нивната едноставност не ги надоместува некои празнини во драмската структура.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Александар Еленин
Актерската игра, исто така и преку кореографските движења осмислени од Васил Зафирчев, водена е на раб од театар и танцов ритуал. Ансамблот на Велешкиот театар, особено во сцените каде телото станува медиум на болка и вистина, покажува висок степен на дисциплина и емоционална интензивност. Притоа, гласот и чекорот не е само средство за израз – тој е оружје, шепот, писок, ехо, во дијалог со поетските фрагменти кои резонираат од Рациновиот опус. Исидор Јованоски го обликува Рацин како глас на отпорот – не како херој, туку како пророк и маченик, фигура надвор од системите, втемелена во богомилска мисла. Неговата изведба е доволно емотивна и телесно прецизна, при што ликот добива човечка, а не митска димензија. Васил Зафирчев, како сенката на Рацин, додава интимен, рефлексивен слој, претставувајќи ја внатрешната борба на поетот. Заедно, тие создаваат силен сценски дијалог помеѓу видливото и скриеното, помеѓу историското и личното. Сите останати улоги, вклучувајќи ја Рахилка (Талија Настова), Невенка (Славица Манаскова), мајката Марија (Весна Димитровска), и симболичните појави како перото, куршумот, тутунот, крвта, книгата, се во служба на една поширока сценска слика, каде што индивидуалните ликови се дел од една колективна свест.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Катерина Блажевска
Посебна естетска и симболичка димензија во „Рацин“ има токму појавата на симболичните ликови, каде што актерите играат не личности, туку идеи – како Книга, Куршум, Перо, Тутун, Крв. Овој сценски пристап, инспириран од ритуалниот и постдрамски театар, го трансформира телото на актерот во жив симбол, кој не носи психолошка длабочина, туку архетипска или идејна сила. Така, сцената не станува место за репрезентација, туку за поетска акција – за оживување на историјата преку гест, звук и движење. Овие симболи не се само естетски елементи, туку се носители на културно паметење и историска болка. Иако симболичната драматургија во „Рацин“ отвора поетски и визуелни можности, за актерите таа носи и потенцијални ограничувања, бидејќи може да го намали емотивниот ангажман и уметничката длабочина на изведбата, оставајќи чувство на телесна инструментализација, каде телото служи концептот, но не и глумецот. Ваквиот пристап бара голема внимателност и сценска поддршка за актерот да остане креативен субјект.
Преголемата сексуализираност во дел од љубовните сцени создава внатрешен конфликт со поетската суштина на Рациновиот лик. Наместо интимност и духовна кревкост, тие моменти понекогаш делуваат ефектно, но празно, што ја разредува емотивната длабочина и нарушува конзистентноста на сценскиот израз. Сексуализираноста не е сама по себе проблем – проблем е кога ја поклопува тишината, нежноста и ранливоста што се суштински за еден лик како Рацин.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Елена Мелончели
Музиката во „Рацин“ не е придружба, туку суштински драмски мотор, емоционален кардио-ритам на претставата, кој со елементи на традиционални и модерни звуци создава чувство на хронична, но и возбудлива тензија. Сашко Костов создава звучен свет што паралелно го гради и преиспитува сценското дејство, внесувајќи емотивна и ритмичка длабочина. Неговата вокална интерпретација како Рацин ја носи психолошката тежина на ликот и создава интензивен дијалог со текстот. Орхидеја Дукова, пак, ја внесува телесната, женска и емотивна димензија, балансирајќи го сценскиот израз со нежност и духовна длабочина. Овој музички дијалог ја продлабочува атмосферата, нагласувајќи ја мистичноста и ритуалноста во драмскиот тек. Тие двајцата се посебен лик во претставата. Со ова, музиката не само што ја збогатува естетската димензија на претставата, туку и ја поврзува со поширокото културно и поп-културно наследство, овозможувајќи современа рефлексија на Рациновиот глас. Најсоодветен пример за ова е целиот наративно-естетски-музички дел поврзан со песната „Ајдути мајка не рани“.
Фото: МТФ „Војдан Чернодрински“/Елена Мелончели
И покрај своите слабости, „Рацин“ е исклучително важна културна интервенција која ја отвора темата кон поинаква интерпретација на историјата, уметноста и идентитетот, во духот на историографскиот театар и реактуализацијата како процес. Претставата бара и стимулира активна, интелектуална и емотивна рецепција, што е и нејзина најголема доблест, но и потенцијална бариера. И покрај одредената експерименталност и отстапувањето од традиционалните драмски форми, претставата успева да ја изгради емоционалната и интелектуалната напнатост која го прави театарот вистинско место за дијалог помеѓу времињата. За оние кои се подготвени да влезат во овој театарски ритуал, „Рацин“ нуди моќно и трајно искуство, кое одекнува далеку по завршувањето на претставата.
Насловна фотографија: МТФ „Војдан Чернодрински“/Елена Мелончели
