Сè уште сум изненаден што режисер од големината на Дејан Пројковски се зафати со „Нема струја за електричниот стол“. И бескрајно благодарен, се разбира – вели драмскиот автор според чиј текст утревечер ќе има премиера во Велес
Пишува: Катерина Стефановска
Александар Секулов несомнено е еден од најзначајните бугарски писатели во моментов: неговото портфолио, реализирано во сите жанрови и остварено на неколку јазици, закитено е со најпрестижните награди што Бугарија ги доделува за книжевни текстови. Таков е случајот и со пиесата „Нема струја за електричниот стол“, чија премиера во режија на Дејан Пројковски, на сцената на Народниот театар Ј. Х. К. Џинот – Велес ќе се случи утревечер во 20 часот. Во претставата играат Васил Зафирчев и Исидор Јованоски. Пиесата е носител на наградата „Аскер“ за современа бугарска драматургија во 2006 година, праизведена во режија на Лили Абаџиева на сцената на Пловдивскот театар, матичната куќа на Секулов.
Ова е втора средба на Секулов со македонската публика, по првата остварена на Интернационалниот фестивал на античка драма „Стоби“, со изведбата на „Одисеј“ (пиесата „Одисеј“ е преведена на македонски јазик и публикувана во хрестоматијата „Нова античка драма 2), во режија на Диана Добрева – носител на наградите за најдобра режија и гран при на минатогодишното издание на фестивалот.
Како воопшто се случи соработката со Велешкиот театар и поставувањето на овој текст на сцена?
– Сè започна со вознемирените очи на еден клoвн, на кои се сетив кога ја посетив претставата „Одисеј“ во Велес. По претставата, низ толпата се сретнав со актерот Васил Зафирчев. Ги запомнив тие очи, во нив имаше и внатрешна вознемиреност што се пренесува кај другиот. Лице на кловн, во смисла на вистински актер. И пред Божиќ, кога Васил и неговите пријатели од Велес дојдоа да ја гледаат претставата „Свила“ во Пловдивскиот театар, во разговорите потоа, некако го поврзав ова лице со овој мој текст, кој ми е многу драг и кој има прилично добра судбина: беше изведен и во Бугарија и во Чикаго. Му реков дека, според мене, претставата е вистински предизвик: актерот, ако сака, а и режисерот, може цело време да игра со платнена маска на главата, која всушност се става при извршување на смртни пресуди. Им ветив и го испратив текстот, а по два месеци сосема неочекувано ми се јави директорот на театарот Сашо Димоски да ме извести дека почнува процес со режисерот Дејан Пројковски. Не ни претпоставував дека ќе го интересира овој текст, бидејќи е камерен по композиција, а Дејан секогаш го поврзувам со епски, моќни спектакли. И на драго срце ќе кажам: многу сум возбуден за претстојната премиера. Се надевам дека ќе дојдам, иако следниот ден имам премиера во Пловдив.
„Нема струја за електричниот стол“ е необичен наслов во кој е врамен парадокс. Што може публиката да очекува, поаѓајќи од самиот наслов?
– „Нема струја за електричниот стол“ става двајца мажи во катастрофална ситуација – џелат и осуден. Тие не знаат што се случува зад ѕидовите на комората за смртна казна. Еден против друг, еден со друг, тие мора да одлучат дали ќе продолжат да ги следат правилата на светот до овој момент или ќе прифатат нови. А кој ќе ги одредува новите правила: џелатот, осудениот?
Гледано од далеку, во самракот, електричниот стол личи на крст. Сјајот на силна, нетрепкачка флуоресцентна светлина врз туѓата сенка менува сè. Она што личи на скелет од брод со кој Ное ќе го спаси човештвото сега изгледа како гроб, јама каде што човештво ќе изгние. Светлината на цивилизацијата може да биде застрашувачка. Темнината раѓа чудовишта, но светлината ги покажува.
Па дури и ако светот надвор испарил, исчезнал, изгорел во пепел, секогаш ќе се најде јаже за да се обеси осудениот. Или четири клинци да се заковаат. Или висока карпа да се фрли. Парче стакло да му го пресече грлото. Таа личност би можела да бидеш ти. Уште полошо, вие би можеле да бидете тој што треба да одлучи дали некој осуден човек треба да умре во име на луѓето кои повеќе не се таму.
Размислувам за поредокот со кој живееме, кого слепо го следиме или слепо го менуваме, прифаќаме, заменуваме. Колку од овој ред е редот на душата, на мислата, на волјата, на страста? И како наредбата на еден човек е компатибилен со наредбата на друг човек? Дали е наш ре , ние сме само негови создаватели или заложници? Дали сме осудени на наредба која не ја знаеме, не ја прифаќаме, не ја разбираме? И ако нè судат другите пред нас, како се осмелуваме да им судиме на другите луѓе? На крајот на краиштата, во име на што, кому му судиме кога ќе се изрече конечниот суд за животот од моментот на неговото зачнување?
Каква беше Вашата соработка со режисерот Пројковски на оваа претстава?
– Можам да го дефинирам мојот став со два кратки збора: бескрајна љубопитност. Во текот на самата работа, кога разговаравме на телефон или кога драматургот Сашо Димоски го прати визуелното решение на претставата – чиста радост! За момент имав и неудобно чувство, дека ги изневерив со една крајно „книжевна“ драма, добра за читање, но исклучително тешка за поставување на сцена… но немаше враќање назад. Сè уште сум изненаден што режисер од големината на Дејан се зафати со овој текст. И бескрајно благодарен, се разбира.
Вашите најзначајни драмски текстови се поставени во соработка со театарската режисерка од европски формат – Дијана Добрева. Колку е режисерот важен за успехот на драмскиот автор?
– На Фестивалот на античка драма во Велес имаше тркалезна маса по претставата „Одисеј“, а таму колегите од театарскиот еснаф во Македонија ме прашаа како би го дефинирал театарот на Дијана Добрева, како е да се работи со неа. Случајно дојдов до многу лесна формула дека театарот на Добрева наликува на играта на „Ајакс“ во 70-тите години на минатиот век – „сите во напад и сите во одбрана“ со легендарниот летечки Холанѓанец со број 14 – Јохан Кројф.
Тотален театар подразбира дека сите компоненти се во нивна апсолутна подготвеност, со својот максимум, моќ и симултаност. Целото треба да биде не многу, туку колку што е можно повеќе. И кога ќе заврши претставата, да сакаш уште еднаш да го слушнеш текстот, да сакаш уште еднаш да ги доживееш кулминациите, секогаш да имаш на што да се вратиш и да ја гледаш изведбата уште неколку пати. Има гледачи што ја изгледале „Одисеј“ повеќе од 6-7 пати, „Свила“ е видена 3-4 пати (тоа е понова постановка), слушам дека „Луѓето од Вазов“ неколку пати ја гледала различна публика. Не велам дека ова е единствена формула за правење претстава – само кажувам што мислам за нејзиниот театар. Претстава без режисер е само книга за читање.
Каква е позицијата на современиот бугатски автор на сцените во вашите театри?
– Подобра! Им се восхитувам на колегите кои пишуваат текстови за драма. И тие не само што се подобри, туку се и повеќе гледани.
Постои ли театарска критика во Бугарија?
– Недостига разгледување на проблемите во контекст: целокупниот развој на бугарската драма, на современите меѓусебни односи, на развојот на поединечни автори. Многупати поделени во кланови, самозадоволни и лишени од желбата за развој на процеси и автори.
Каков е Вашиот опит со македонскиот театар?
– Се радувам како дете на воспоставениот пријателски и професионален однос. Со почит се информирам за текстови, претстави, колеги творци. Неверојатно е што живееме толку блиску, а сепак не се познаваме толку многу.
