Ви го споделуваме во целост говорот на романскиот писател Мирча Картареску, кој синоќа ја прими наградата „Прозарт“ за особен авторски придонес кон балканската литература, што му ја додели фестивалот „ПРО-ЗА Балкан“

Ќе започнам со тоа што ќе кажам дека значењето на некоја награда, зависи од списокот на писателите што ја добиле. Колку повеќе познати писателски имиња содржи тој список, толку повеќе таа награда е посакувана од писателите. Големите имиња, се на некој начин гаранција за сериозноста и објективноста на некоја културна институција, затоа што тие и нивните дела кои се докажани со текот на времето, станале културно добро на целиот свет. Кога ќе слушнеш за некоја книжевна награда што не ти е позната, првата работа што се прашуваш не е „Во која држава се доделува?“ или „ Колкава е сумата на пари која се добива?“, туку „ Кој од писателите што јас ги читам и ги сакам ја добиле таа награда, која сега, ете, и јас ја добивам?“ Во еден екстремно субјективен литературен свет, каде многупати не е важна естетската вредност на некое уметничко дело, туку најважниот критериум е  колкава е неговата пазарна вредност или неговата политичка или идеолошка ангажираност поседува, многу е важно литературните награди да ги вреднуваат вистинските вредности, односно, мислите и чувствата кои се вградено во некое дело.

Наградата „Прозарт“ која секога година му се доделува на некој автор од Балканот, но и пошироко, ми го привлече вниманието минатата година, кога во тажните пандемиски денови на културна изолираност, идеолошки војни и рушење статуи, наградата му беше доделена на еден голем и признат светски писател, кандидат за „Нобеловата награда за литература“, Исмаил Кадаре. Тогаш си реков дека во жирито кое му ја доделила наградата на Кадаре секако има некој кој ја цени литературната вредност на животниот опус. Наградата „Прозарт“, која се доделува во Северна Македонија во рамките на Интернационалниот литературен фестивал „ПРО-ЗА Балкан“ доби вредност преку магичното име на Кадаре кого го запиша во списокот на  наградените, заедно со другите престижни автори што ја добиле наградата во последните години.

И јас сум многу почестен што жирито оваа година ме избра како лауреат. Не пишувам за литературни награди, за слава или за статии во весници. Секогаш сум го избегнувал литературниот свет што создава врева и помама. Веќе четири децении, поради уметнички причини, пишувам литература изолиран, обидувајќи се на светот да му донесам малку убавина. Никогаш не мислев за себе дека сум писател, туку само човек кој пишува, не за да издава книги, туку за да се разбере самиот себе „да ја разбере ситуацијата“, како што велеше Кафка. Литературата е единствената област на човековото познание, која ми е достапна. Другите области: науката, филозофијата, религијата, математиката ги осознав преку литературата. Литературата ми ги отвори очите кон светот, ми послужи да бидам Вергилиј во темната градина на Данте, полна со лавиринти и насилства. Пред да станам писател, отсекогаш сум бил голем читател, кој чита страствено сè, човек за кого книгите се сè. Во моето прво сеќавање за себе седам во скутот на мајка ми, додека таа ми чита од една огромна книга отворена пред нас. Никогаш не сум читал само литература. Голтав книги од секаков вид и од сите области, романи и поеми, алгоритамски табели и етикети од кутиите за детергент, статии од областа на теоријата на литературата и упатства за употреба на одредени лекови, внимателно здиплени во нивните кутии. Сè што е напишано ме фасцинирало и уште ме фасцинира, ме воодушевува, ме прави да излезам од реалноста и да пловам низ центарот на мојот череп. Можеби не пишувањето, туку читањето е вистинскиот позив на мојот живот. Во секој случај, мојата најголема љубов.

Моето пишување природно произлезе од читањето. Пишував само такви книги кои не можев да ги најдам во ниту една библиотека. Да не беа напишани „Дон Кихот“, „Девинските елегии“, „Александрискиот квартет“, ќе сакав јас да ги напишам. Не успеав да ги пронајдам, талкајќи низ хексагоналните простории на библиотеката на Борхес ниту „Носталгија“, ниту „Заслепување“, ниту „Соленоид“ – книги кои одвај чекав да ги прочитам. Единствениот мотив зошто сум ги напишал овие книги беше за да ја комплетирам библиотека. Почнав со пишување дневник, а дневник пишувам од својата 17-та година скоро секој ден. Тој е мојата втора кожа, најдлабокиот и најавтентичниот начин на пишување што ми е познат. Да се пишува дневник значи секојдневно да си нанесуваш болни тетоважи на целата површина на телото, сè додека не остане ниту еден сантиметар од кожата неиспишан. Во мојот дневник си ги запишував сите соништа на кои ќе се сетев наутро, сите визии и халуцинации, напишав по нешто за секоја книга која сум ја прочитал од мојата седумнаесетта година до денес. Од моите дневници, небаре гранки, се разгранија сите мои други дела, поеми и поезии, раскази и романи, но и медитации на темата литература. Сите тие дела се различни, но и си наликуваат преку силината на желбата за спознавање. Не сакам да пишувам книги кои ќе се продаваат во илјадници примероци, за кои ќе се пишуваат рецензии и ќе бидат наградувани. Кон литературната слава и популарност (ако воопшто денес се тие можни)  секогаш сум бил рамнодушен. Сакам само да разберам зошто светот е толку сјаен, а истовремено и крвав, зошто самиот јас сум толку контрадикторен, зошто сите ние минуваме низ болскавата есен на животот, чекорејќи преку светкави пајажини, само за да слеземе, со искривена насмевка, во конечниот гроб.

Мирча Картареску заедно со романската амбасадорка Адела Моника Аксинте

Книгите што сум ги напишал во изминатите 40 години сега наредени се на полицата на мојата библиотека. Ги гледам само нивните рабови на кои се испишани чудни наслови кон кои е придружено моето име. Кога ги гледам, ме фаќа меланхолично чувство. Ги напишав за да ги прочитам, но сега откако тие постојат, кога се конкретни и материјализирани, не можам да го сторам тоа. Вистината е дека откако се објавени јас не сум можел ниту една од нив да прочитам. Не можам ниту да ги отворам, ниту да ги прочитам, небаре се закатанчени една во друга. Освен јас, сите други луѓе на светот можат да ги прочитаат, а тоа многу ме фрустрира, небаре живеам во некоја кафкијанска парабола. Тие веќе не се мои книги. Беа мои само додека, ред по ред, сум ги пишувал, на рака, цртајќи ја секоја буква со врвот на пенкалото, смеејќи се и плачејќи над секоја страница. Ги читав пишувајќи ги, затоа што тоа прави писателот пишува/чита. Но, откако книгите ги зема во рака издавачот, тие за мене засекогаш се отуѓуваат.

Во моите соништа имам една поинаква библиотека, која е само моја. Безброј пати сонував книги напишани само од мене, необјавени романи и поеми, кои ги читам со огромно задоволство, ред по ред, зачуден од искреноста и суптилноста на темите, од силината на ликовите. Додека сонувам ги знам наизуст и таму стојат во сонот со недели и со години па повторно ги наоѓам таму во други соништа: запишани се на истите тетратки уредно сложени на нивните полици. Но кога се будам, очајно заклучувам дека воопшто не можам да се сетам на нивната содржина. Нивната судбина е да останат таму, да ги читам само во сон, да бидат постојано недопирливи, да бидат од другата страна на огледалото. Само за да имам што да читам и во сон, само затоа што читањето е мојата најголема реална и виртуелна љубов на животот.

Воопшто не се грижам што на светот сè помалку се чита, дека младите скоро и да не читаат, дека агресивната идеологијата го потисна богатството на уметничкото дело. Луѓето кои не читаат, не знаат што губат. Ниту едно друго човечко искуство не е по комплексно од читањето, ниту една уметност не бара поголема креативност од страна на тој што ја консумира. Читателот никогаш не е пасивен, тој со помош на сопствениот внатрешен материјал ја  реконструира содржината на книгата. Книгата е дете родено од два ума, кои се наоѓаат од едната и од другата страна на страницата – огледало: умот на писателот и тој на читателот. Не постои голем писател без голем читател. Што се однесува до мене, затоа што првенствено пишувам за да се прочитам самиот себе (како и тие налик на мене) и понатаму ќе пишувам литература, па дури и ако никој повеќе нема да чита, па дури и да останам последниот човек на земјата. Не се плашам за судбината на литературата, само ги жалам тие кои едноставно се откажаа од оваа боговска храна.

Се радувам што денес се наоѓам помеѓу вистинските љубители на литературата, читатели и писатели. Среќен сум исто така што можам со вас да го споделам задоволството на врачувањето на наградата „Прозарт“, награда која расте, станувајќи сè попозната и поважна. Им благодарам на членовите на жирито што ми ја доделија оваа наградата, им благодарам на организаторите на фестивалот „ПРО-ЗА Балкан“. Ви благодарам на сите кои заедно со мене учествувате на оваа прекрасна церемонија.

Фотографии: Сашо Димоски

УСЛОВИ ЗА ПРЕЗЕМАЊЕ
Текстовите, фотографиите и останатите материјали што ги објавува Умно.мк се авторски. Крадењето авторски содржини е казниво со закон. Бесплатно преземање е дозволено исклучиво на 20 отсто од содржината со задолжително цитирање на медиумот и хиперлинк до оригиналната содржина на Умно.мк.